น.ส.ธีรวรรณ  ธีระพงษ์

Take Home Exam

Buddhist  Psychology  ภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2545

·       เล่าประสบการณ์การเรียนรู้ในวิชานี้และขอให้กล่าวถึงเนื้อหาและแง่คิดที่ได้จากการอยู่ร่วมกันในห้องอย่างถี่ถ้วนสมบูรณ์ และกล่าวถึงประโยชน์ที่เกิดขึ้น และจะพึงเกิดขึ้นจากการได้เรียนร่วมกันในวิชา

เป็นครั้งแรกค่ะที่หนูได้มีโอกาสเข้าชั้นเรียนแบบผู้ใหญ่ ๆ จึงรู้สึกได้ถึงความแตกต่างเมื่อเทียบกับการเข้าเรียนวิชาอื่น ๆ ทั้งในแง่ของความรู้ความเข้าใจที่มีความหลากหลายอันเกิดจากการแลกเปลี่ยนประสบการณ์กันภายใต้บรรยากาศที่มีความเข้าใจกัน เอื้อเฟื้อสนับสนุนให้มีการเบ่งบานของความคิดความเข้าใจ  มีโอกาสได้เดินทางไปแสวงหาความรู้นอกห้องเรียนถึง 2 ครั้ง ได้ร่วมกันจัดงานที่สร้างสรรค์ และได้เบิกบานแจ่มใสไปด้วยกันทั้งศิษย์และอาจารย์ และนี่ก็เป็นโอกาสอันดีที่จะได้ถ่ายทอดประสบการณ์เหล่านี้ค่ะ

ในแง่ของเนื้อหา ความรู้ความเข้าใจที่ได้รับในครั้งนี้แตกต่างจากการเรียนในวิชาเรียนทั่วไปอย่างสิ้นเชิง อาจารย์เริ่มต้นเตรียมความพร้อมพวกเราโดยการชี้ให้เห็นถึงการหลงในความรู้แบบตะวันตก การคิดแบบแยกส่วน  แบบ logic เป็นการคาดคะเน สิ่งเหล่านี้ครอบงำใจเรามาตลอดจนถึงปริญญาเอก ถ้าไม่ตระหนักเรื่องการครอบงำนี้ก็เป็นไปได้ยากที่เราจะเข้าใจพุทธธรรมอันมีธรรมชาติของความรู้ที่แตกต่างจากเดิมโดยสิ้นเชิง ยิ่งไปกว่านั้นความรู้แบบเดิมยังเป็นอุปสรรคขัดขวางการทำความเข้าใจความรู้แบบพุทธธรรม และไม่ได้ช่วยให้เราเข้าใจ”ชีวิต” อีกด้วย

การศึกษาพุทธธรรมไม่ใช่การศึกษาเพื่อ ตั้งสมมุติฐาน หรือคาดคะเนแล้วหาข้อมูลต่าง ๆ มา support ไม่ได้เป็นการเข้าถึงความจริงเพียง approximate of truth  แต่เป็นการศึกษาความจริงแท้ และที่สำคัญเป็นความจริงแท้ของ”ชีวิต” เป็นความจริงเพื่อการเข้าใจชีวิต และการดำรงอยู่ในชีวิตประจำวันแต่ละวันแต่ละวินาที ให้รู้และเข้าใจว่าทุกวันนี้เราดำรงอยู่ด้วยความสัมพันธ์ เป็น net work หรือ web of life และเราพึงชัดเจนกับสิ่งเหล่านี้ได้ด้วย pain observation

อาจารย์ชี้ให้เห็นถึงพุทธธรรมในแง่ที่ชัดเจนที่สุดด้วยเรื่องของธาตุ ดิน น้ำ ลม ไฟ  ให้เราลองจินตนาการว่าถ้าเราสามารถแยกดิน น้ำ ลม ไฟ ออกจากตัวเราแล้วนำกลับคืนสู่ที่เดิมทีละส่วนจะยังมีตัวเราเหลืออีกหรือไม่ ความเข้าใจเรื่องนี้สำหรับหนูแล้วลึกซึ้งและตรึงอยู่ในใจเสมอด้วยตัวอย่างเพียงเรื่องเดียวนี้ ทำให้หนูได้เห็นชัดถึงกฎของ “อิทัปปัจยตา” ให้ได้เห็นถึงกฎ “ไตรลักษณ์” ให้ได้เห็นถึง “อริยสัจ 4” และแน่นอนคือเห็น “ทุกข์” เห็น “ผัสสะ”  “อายตนะภายในและภายนอก” และเชื่อมโยงไปสู่ความเข้าใจธรรมะในข้ออื่น ๆ อีกมากมาย 

องค์ธรรมที่กล่าวมาล้วนเป็นความจริงอย่างที่สุด ท่านกล่าวว่า “ไม่มีชีวิตใด หรืออะไรในโลกนี้ที่หลุดออกไปจาก 4 คำนี้คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค”  อริยสัจ 4 เป็นกฎที่ไม่มีนักวิทยาศาสตร์หรือนักวิชาการคนใดมาล้มล้างได้ ถ้าเรารู้จักธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นภูเขา แผ่นดิน ต้นไม้ สัตว์ รวมทั้งมนุษย์ ร่างกาย จิตใจ เราจะรู้กฎของธรรมชาติไปด้วยว่ามันเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง และไม่มีตัวตน เมื่อแยกไม่ได้ว่านี่เรานั่นเขาเพราะมันไม่มีจริง เมื่อไม่มีเส้นแบ่ง ไม่มีขอบเขต ทุกสิ่งก็เกี่ยวเนื่องเป็นเนื้อเดียวกัน เราก็จะปฏิบัติต่อธรรมชาติได้อย่างถูกต้อง ก็จะเกิดความสงบสุขตามมา นี่คือความลึกซึ้งของอริยสัจ 4

อิทัปปัจยตา ก็เป็นกฎของธรรมชาติกฎหนึ่งที่อธิบายทุกสิ่งทุกอย่างในโลกนี้ได้ เป็นความรู้ที่เป็นองค์รวมทั้งหมด ไม่ใช่ interdisciplinary เป็นการเห็นภาวะเดียวกัน (กฎ) ซ่อนอยู่ในสิ่งที่ไม่เหมือนกัน เพราะฉะนั้นสิ่งที่ไม่เหมือนกันก็เป็นเนื้อเดียวกัน  ถ้าจะให้เหลือคำสั้น ๆ ง่ายสำหรับกฎนี้คือ “ชีวิตคือทุกสิ่งทุกอย่าง” ถ้าเราใช้ปัญญาใคร่ครวญพิจารณาให้เห็นอย่างนี้ ชีวิตก็จะง่าย ๆ และสงบ เราจะอ่อนน้อมอย่างยิ่งต่อตนเอง ผู้อื่น ต่อสรรพสิ่ง เราจะอยู่ในโลกนี้อย่างสมดุลและกลมกลืน

กฎของธรรมชาติอาจจะอธิบายได้ในแง่ของอายตนะ คือว่าเมื่ออายตนะภายในกระทบอายตนะภายนอกเกิดผัสสะ ท่านว่าจริง ๆ แล้วก็เป็นธรรมชาติมีอยู่ในทุกชีวิต เหตุที่ต้องทำความเข้าใจก็เพราะว่าถ้าเราละเอียดพอเราจะเห็นว่ามันสามารถเกิดได้ 2 ทางคือทางอวิชชา และวิชชา ถ้าอวิชชาครอบงำผัสสะจะเกิดการกระเพื่อมของใจ แต่ถ้าเป็นวิชชา ก็หนักแน่น   ทันทีที่เกิดผัสสะถ้าฝึกจิตไว้ดีแล้ว อวิชชาครอบงำได้ยาก ถ้าฝึกจิตไม่ดี จะหวั่นไหว ก็คือทุกข์ นั่นเอง ความทุกข์เกิดจากการไม่อยู่กับความจริงที่เป็นความสัมพันธ์ของอายตนะภายในและภายนอก แต่เรามีสังขาร เป็นตัวปัญหาทำให้แทนที่เราจะเกิดความเข้าใจต่าง ๆ ตามจริงก็ถูกปนเปื้อน ซึ่งสังขารก็มีอวิชชาเป็นองค์ประกอบ       หากจะอธิบายตรงนี้ให้ครอบคลุมและชัดเจนยิ่งขึ้นก็ต้องอธิบายในแง่ของ “ปฏิจจสมุปบาท” แต่ถ้าเพื่อความเข้าใจชีวิตเพื่อปฏิบัติในชีวิตประจำวันแล้วเพื่อไม่ให้ยุ่งยากสำหรับผู้ทำความเข้าใจใหม่ อวิชชาจะสรุปลงให้ง่าย ๆ คือคำว่า “ชอบ” หรือ “หวัง” ถ้าเราอยู่กับความชอบหรือหวังก็จะไม่อยู่กับจริง เราก็จะเป็นทุกข์นั่นเอง

          ทั้งหมดนั้นเป็นการศึกษาพุทธธรรมในมิติต่าง ๆ ยังมีอีกมิติหนึ่งที่อาจารย์พูดถึงคือเรื่องระดับของบุคคล  ถ้าเราเอาเรื่องอวิชชา และวิชชาเป็นตัวตั้ง เราจะได้เห็นธรรมะในอีกแง่หนึ่งคือเรื่องระดับที่สูงหรือต่ำกว่ากันของบุคคล ต่ำสุดคือ อบายภูมิ  ขึ้นมาเป็นมนุษยภูมิ ทั้งสองภูมินี้บุคคลจะยังวนเวียนอยู่กับอวิชชา มีทุกข์เกิดขึ้นตามวงจรของปฏิจจสมุปบาท ส่วนภูมิที่สูงขึ้นไปและมีอวิชชาน้อยลง ๆ ได้แก่ พรหมภูมิ และจนถึงภูมิที่ดับทุกข์ (ทุกขในอริยสัจ ไม่ใช่ทุกขเวทนา) นอกจากเราจะใช้อวิชชา และวิชชาเป็นตัวตั้งแล้ว เรายังสามารถพิจารณาในแง่ Ego และ Egolessness คือถ้าไล่ระดับบุคคลจากอบายภูมิซึ่งถือเป็นขึ้นทีมี Ego สูงสุดก็จะค่อย ๆ ลด Ego ลงไปเรื่อย จนถึงขั้นอริยภูมิ ที่มี Ego น้อยมากจนกระทั่งไม่มีเลย (มีแต่ไม่ถูกครอบงำ)

อาจารย์ยังสอนองค์ธรรมอีกหลายประการ แต่ทุกประการก็เนื่องด้วยองค์ธรรมดังที่ได้กล่าวมาแล้วทั้งสิ้น ถ้าหากรู้และเข้าใจองค์ธรรมใดองค์ธรรมหนึ่งอย่างลึกซึ้งก็สามารถเข้าใจองค์ธรรมอื่น ๆ ได้ ด้วยว่า “คำสอนของพระพุทธเจ้ามีทุกรัศมี แต่ละรัศมีจะไปรวมกันที่ที่เดียว คือความว่าง”

          ความรู้ความเข้าใจเหล่านี้เกิดจากการบรรยาย การยกตัวอย่าง การตั้งคำถามที่ชวนให้คิด แต่ละวันหนูจะเกิดการสะดุดใจ เกิดภาวะจิตใจให้คลายออกจากปมต่าง ๆ เกิดความสว่างจนเห็นหนทางแก้ปัญหาบางอย่างในตัวเองได้ จึงอยากจะถ่ายทอดประโยคดี ๆ ที่ยังคงมีคุณค่าต่อจิตใจของหนูจนถึงทุกวันนี้ ไว้ในที่นี้ด้วย

·       อย่าอยู่กับสิ่งต่าง ๆ ตาม “ชอบ” ให้อยู่กับมันตาม “จริง”

·       อย่าอยู่กับสิ่งเร้ามาก ๆ จะทำให้ไม่มีช่องว่างในใจ

·       ถ้าสนิทกับจริง จะไม่มีคลื่นปั่นป่วน

·       จริง ๆ แล้วชีวิตมีกิจกรรมทีละขณะ รีบได้เร่งได้แต่ไม่ร้อน ถึงเวลาพึงเร็ว เร็ว ถึงเวลาพึงช้า ช้า ถึงเวลาพึงหยุด หยุด

·       คำว่า “ฉันจะพยายามจะมี structure ของความกดดันซ่อนอยู่

·       เราต้องพัฒนาตนเองหลุดจาก ego ที่คับแคบไปสู่ความเป็นเนื้อเดียวกับสรรพสิ่งอย่างลึกซึ้ง

·       ต้นไม้ไม่เคยวางแผนว่าจะออกใบไหน กิ่งไหนก่อน

·       พุทธธรรมต้องเรียนให้เข้าใจ ไม่ใช่เรียนให้จำ มีไม่มาก มีนิดเดียว แต่คือทั้งหมด

·       เสรีภาพไม่ใช่การตามใจ เสรีภาพคือใจที่ปราศจาก โลภะ โทสะ โมหะ จึงจะเกิด peace of mind 

·       เมื่อมีสิ่งมากระทบปึ้ง! ถ้าเป๋แปลว่าเราเสร็จมัน แต่ถ้าสงบคือมันเสร็จเรา เป็นดินแดนข้ามไปข้ามมาระหว่างวิชชากับอวิชชา

·       เมื่อเกิดทุกขเวทนาแล้วเราเข้าใจทุกข์ (ในไตรลักษณ์) เราก็จะไม่ทุกข์ (ในอริยสัจ )

·       กรรมดีก็อาจจะทำให้เหนื่อยได้ กรรมชั่วก็ทำให้เหนื่อยได้ แต่ถ้าทำใจให้สงบอย่างยิ่งจะตัดเรื่องกิเลสได้ กรรมก็ไม่มี วิบากก็ไม่มี สังสารวัฏก็ไม่มี

·       พยายามอย่ามีชีวิตอยู่กับวงกลม ให้อยู่อย่างเส้นตรง จบแล้วจบเลย ไม่ต้องกลับมาอีก

·       ถ้าเข้าใจอิทัปปัจจยตาจะดำรงตนอย่างลึกซึ้งในปรากฏการณ์ธรรมชาติ จะเห็นทุกสิ่งเปราะบางพร้อมจะเปลี่ยนแปลง

·       ถ้าทุกอย่างอยู่ในขณะเดียวกัน ทุกอย่างก็จะเบียดมาเป็นเนื้อเดียวกัน

·       พระพุทธศาสนาเป็นขนิกวาส พูดถึงทีละขณะ ขณะนี้อาจเป็นเหตุให้เกิดขณะหน้า แต่ขณะหน้าก็อยู่ในขณะนี้แล้ว

·       เมื่ออยู่กับการเปลี่ยนแปลงได้อย่างสนิท (ยอมรับเป็นเนื้อเดียวกัน) ก็จะสงบ จริง ๆ แล้วสงบก็มีเปลี่ยนแปลง ไม่ใช่ได้แล้วได้เลย จิตต้องได้รับการประคองไว้เสมอ

·       นิพพนานคือสงบในความเปลี่ยนแปลง

การได้เข้าเรียนในวิชานี้ยังให้แง่คิดที่ว่าทุกวันนี้เรายิ่งเรียนรู้ (วิชาการหรือข้อมูลทั่ว ๆ ไป) ก็ยิ่งกักขังตัวเอง การเรียนรู้พุทธธรรมยิ่งรู้ก็ยิ่งอิสระ ถ้าหากว่าเราเข้าใจอย่างถ่องแท้ โดยไม่ได้เรียนรู้พุทธธรรมในแบบเดียวกับความรู้อื่น ๆ  ดังที่ท่านมหาสง่า วัดปัญญานันทารามกล่าวว่า “ความเข้าใจแรก ๆ ก็เข้าใจ แต่นานไปนานมาเป็นอุปาทาน”

นอกจากนี้ยังมีแง่คิดเกี่ยวกับตะวันออกกับตะวันตก  หนูเข้าใจและซาบซึ้งว่า ตะวันออกอ่อนโยนเพราะคิดว่าเราคือผู้อาศัย ตะวันตกคิดว่าโลกเป็นของเรา ตะวันออกคิดว่าเราเป็นของโลกจึงมีท่าทีที่แตกต่างกัน แต่เราก็ไม่ควรแบ่งแยกว่าเราตะวันออกเขาตะวันตกใช่ไหมคะ เพียงแต่เมื่อก่อนเราละเลยคุณค่าของตะวันออกไป ก็น่าจะหันมาใส่ใจมากขึ้น แต่ก็ไม่ให้มาครอบงำเราจนต้องเป็นศัตรูกับคนที่เชื่อตะวันตก แล้วก็สร้างคลื่นของความปั่นป่วนให้เกิดขึ้นระหว่างผู้ที่นิยมตะวันตกกับตะวันออก  ไม่ว่าความรู้แบบไหนตะวันออก ตะวันตก หรือแม้แต่พุทธธรรม ถ้าเราไม่เข้าใจ เราก็จะถูกครอบงำได้โดยง่าย ตรงนี้ต้องเตือนใจตัวเองด้วยกาลามสูตรเสมอ ๆ

ประโยชน์ที่เกิดขึ้น

          อันดับแรกคือประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับตัวเอง หนูเห็นการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับตัวเองหลายประการ อันเนื่องมาจากการเรียนวิชานี้ และวิชา counseling ค่ะ  ยิ่งเรียนก็ยิ่งได้รับการตบแต่งขัดเกลา จึงอยากที่จะถ่ายทอดประโยชน์ที่เกิดขึ้นเป็นด้าน ๆ ไปค่ะ

·       เรื่องการให้อภัย การให้อภัยเกิดขึ้นได้ง่ายกว่าเมื่อก่อนค่ะ เกิดขึ้นโดยไม่ได้คิดว่า “ฉันกำลังให้อภัยเธออยู่นะ” แต่คิดว่าเรากับเขาก็ใช้ลมหายใจเดียวกัน คิดถึงว่าเรากับเขาก็เป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ถึงแม้ว่าจะยังไม่ใช่อัตโนมัติ แต่ถ้าหากรู้ตัวทันหรือตระหนักขึ้นมาได้ จิตมันก็จะไหลไปสู่สิ่งที่เราเข้าใจเอง เหมือนสายน้ำไหลลงไปสู่มหาสมุทรใช่ไหมคะ

·       เรื่องของ”เงา” หนูเริ่มเข้าใจแล้วว่า ถ้าเราอยู่กับความจริงไม่สนิทเพราะเรามัวยึด “เงา” ว่าเป็นความจริง อย่างเช่น หนูมีความรู้ที่เป็นเงาอันหนึ่ง (ปรัมปรา) ว่า คนเราต้องพักผ่อนให้เพียงพอ จึงจะทำให้ร่างกายแข็งแรง สมองและจิตใจแจ่มใส ความเชื่อนี้ฝังหัวมานานมาก เมื่อเราติดอยู่กับความรู้นี้ก็ไม่กระจ่างใสที่จะรับรู้ organism ของตัวเองตามความเป็นจริง เราติดกับเรื่องจำนวนชั่วโมงในการนอน แทนที่จะสังเกตเห็นความเป็นจริงด้วย pain observation  หนูเคยรู้ (อย่างโง่ ๆ) ว่าหนูเป็นคนประเภท long sleeper คือต้องนอน 8 ชั่วโมง พอวันไหนนอนไม่ถึง 8 ชั่วโมงก็เริ่มไม่สบายใจนิด ๆ ถ้าไม่ถึง 8 ชั่วโมงติดต่อกัน 3-4 วันเริ่มไม่มีความสุข ต้องหาเวลานอนชดเชยให้ได้ ขณะที่คิดว่าเอาล่ะฉันจะนอนชดเชยแล้วนะ ถ้าเกิดเหตุการณ์พลิกผันไม่เป็นไปตามที่ตั้งใจไว้ เช่น มีคนโทรมาปลุก (โดยเฉพาะถ้าเขาโทรผิดเบอร์) หรือ room mate บังเอิญทำเสียงดัง ตอนนี้แหละ อสูรกายที่อยู่ในตัวก็จะโผล่ออกมา กลายเป็นว่าจำนวนชั่วโมงที่นอนมาก ๆ ไม่ได้ช่วยให้จิตใจแจ่มใสเลย ตรงกันข้าม คือยิ่งทำให้ขุ่นมัวเมื่อมันไม่เป็นไปตามที่เราคาดหวัง  หลังจากที่ได้เข้าใจเรื่องปรัมปรา ในกาลามสูตร ประกอบกับเริ่มซึมซับความจริงของชีวิตอีกหลายอย่างก็เริ่มมีท่าทีที่เปลี่ยนไป จึงเริ่มสังเกตตัวเองใหม่ เป็นแบบ pain observation โดยเฉพาะช่วง 2-3 สัปดาห์นี้เป็นช่วงที่ไม่สามารถนอน 8 ชั่วโมงได้เลยเพราะต้องใช้เวลาในการทำงานและอ่านหนังสือมาก จึงเป็นโอกาสอันดีที่จะได้สังเกตตัวเองชัด ๆ แล้วจะรายงานผลให้อาจารย์ทราบนะคะเผื่อว่าหนูจะโดนธนูแค่ดอกเดียว (ทุกขเวทนา) โดยที่ไม่ต้องโดยธนูดอกที่สอง(ทุกข์ในอริยสัจ)

·       เรื่องการมองอย่างแยกส่วน  เดี๋ยวนี้นะคะเวลามองอะไรแบบแยกส่วนแล้วจะนึกขึ้นได้ว่า เอ๊! มันเป็นอย่างนั้นจริง ๆ ไหมนะ วันก่อนได้ยินคนพูดว่า   อยากหายเจ็บปวด (ใจ) ด้วยตัวเองไม่อยากจะหายเพราะเวลา (ไม่เห็นด้วยกับประโยคปลอบใจว่า “เวลาจะช่วยให้หายจากความเจ็บปวดเอง”  หนูก็นึกขึ้นมาในใจทันทีเลยว่า เวลากับเราแยกออกจากกันตรงไหนหรือ เริ่มคิดอะไรแบบนี้เป็นอัตโนมัติแล้วค่ะ แต่ตอนนั้นก็ไม่พูดออกไปให้เกิดความขัดแย้งกับเขานะคะได้แต่นึกในใจ  ตอนนั้นเขากำลังโกรธอยู่ค่ะ

·       เริ่มรู้เท่าทันใน “มานะ” ของตนเอง ความถือดี เปรียบเทียบตนเองกับผู้อื่นไม่ว่าจะเป็นด้านดีกว่า ด้อยกว่า อันเป็นคุณสมบัติให้ไม่บรรลุความเป็นอริยะบุคคลนี้ เป็นสิ่งที่มีอำนาจกวนใจหนูมากที่สุดเรื่องหนึ่งค่ะ เมื่อเข้าใจเรื่อง “อิทัปปัจจยตา” ก็จะลดความรุนแรงลงไปได้ แต่ก็อย่างว่าแหละนะคะเรื่องนี้เกาะกุมใจหนูมานานแสนนาน นับวันก็พอกพูนเกรอะกรัง จะให้มันหลุดหายไปเลยทีเดียวก็ยาก กลไกทางจิตของคนนี่ก็เหมือนน้ำกลิ้งบนใบบอนนะคะ หนูจึงขอแค่มีสติระลึกรู้ขณะที่เกิด “มานะ” ได้ก็น่ายินดีแล้วล่ะค่ะ แล้วหนูก็ว่าเท่าที่ผ่านมาก็ได้แล้วนะคะ ต่อไปนี้ก็เหลือแต่การตบแต่งขัดเกลาไปเรื่อย ๆ ค่ะ

·       เรื่องการบีบบังคับตนเอง ก็คงเป็นผลพวงมาจากเรื่อง “มานะ” ด้วยเรื่องตัณหา อยากดี อยากเก่ง ด้วย ก็เลยบีบบังคับจิตใจตัวเองเสมอ แล้วก็มาสะดุดกับถ้อยคำของอาจารย์หลายอย่างค่ะ ทั้งหลายทั้งปวงล้วนมุ่งเข้ามาหาปมนี้ของหนูได้ทั้งนั้นเลย ยิ่งรับรู้แล้วก็สะท้อนถึงตัวเอง ว่าที่ว่าง ๆ โล่ง ๆ ของใจอยู่ตรงไหน  ถ้อยคำของอาจารย์จะคอยวนเวียน ๆ อยู่กับหนูเสมอเมื่อมีสติตระหนักรู้ว่าเรากำลังบีบบังคับใจอีกแล้วโดยเฉพาะจะนึกถึงตัวอย่าง “มะดัน” ค่ะอาจารย์ เวลาคาดหวังอะไรกับตัวเองมาก ๆ ก็จะได้ตัวอย่าง “มะดัน"”ของอาจารย์มาเตือนสติว่ามะดันจริง ๆ อยู่ตรงไหน

ถ้าบรรยายประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับตนเองอีกนานก็คงไม่หมดนะคะ ก็อยากจะสรุปตรงนี้ว่า อาจารย์สอนวิชาชีวิต แล้วผลมันก็เกิดกับชีวิตของหนูจริง ๆ เห็นกับตา สัมผัสได้ สังเกตได้จริง ๆ เลยค่ะ  จริง ๆ แล้วไม่อยากอธิบายอะไรมากนะคะ อาจารย์บอกว่า “ความซับซ้อนจะเกิดขึ้นเมื่อเราพยายามอธิบาย” แต่มีเหตุจำเป็นต้องอธิบายนี่นะคะ เพราะอาจารย์อยากทราบ ก็ต้องอธิบาย อีกอย่างนะคะ การชี้ชัดลงไปว่าเราเป็นอย่างนั้น อย่างนี้มันก็แค่วินาทีนี้ ทีเหลือก็เป็นแค่เงาใช่ไหมคะ เพราะมันเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ แต่เงาที่ค้างอยู่ในใจเรานี่สิคะ ร้ายมากเลยมันจะสร้างเป็นความคาดหวังทำร้ายเราอีกเมื่อเราไม่สนิทกับความเปลี่ยนแปลงค่ะ

ประโยชน์ที่จะพึงเกิดขึ้น

          ประโยชน์ที่จะพึงเกิดขึ้นก็ต่อเนื่องจากประโยชน์ที่เกิดขึ้นไปแล้วก็คือ ถ้าหนูมีความเข้าใจเรื่องของชีวิต มีความสงบ สนิทกับความจริง ก็จะเป็นสิ่งแวดล้อมที่ดีให้กับผู้อื่นรอบ ๆ ตัว ไม่ว่าจะเป็นในครอบครัว  เพื่อนฝูง ผู้ร่วมงาน และลูกศิษย์ค่ะ เพราะเราเป็น net work of lives ใช่ไหมคะ

          นอกจากนี้ยังมีประโยชน์ในแง่ของการขยายองค์ความรู้ให้กว้างขวางออกไปในรูปแบบต่าง ๆ การจัดเสวนาที่เรากำลังจะดำเนินการกันอยู่นี้ก็เป็นรูปแบบหนึ่งที่เราพยายามจะเผยแผ่สู่ชุมชน  การเป็น counselor ที่จะพา client ไปจากที่มืดไปสู่ที่สว่างด้วยกฎแห่งธรรม  การเป็นครูอาจารย์ที่จะเป็นต้นไม้ที่ร่มเย็นเอื้อให้ต้นกล้าลูกศิษย์ได้เติบโต การเขียน การบรรยาย การทำ work shop พูดง่าย ๆ คือผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ ที่เราสามารถผลิตได้  ขอเพียงแต่ว่าเราหมั่นศึกษา พัฒนาตัวเองไปเรื่อย ๆ ประโยชน์ก็จะพึงเกิดขึ้นต่อไป